پایان نامه درباره قرآن کریم، دانشگاه تهران، تحلیل گفتمان، روابط جانشینی


جانشینی، چند نمونه بررسی شد. آیاتی که «رزق کریم» به جای «رزق حسن» نشست و در تبیین مفهوم کمک کرد.در بخش رزق کریم، دیده شد که برای رسیدن به این رزق بالا رتبه باید مراحلی را طی کرد. ایمان به خدا و رسول شرط اولیه آغاز حرکت بنده در این راه است (احزاب/۳۱). پس از آن برای تثبیت ایمان، با انجام اعمال صالح باید ایمان را به ظهور واقعی‌اش رسانید(حج/۵۰ ـ سبا/ ۴). در این مرحله خطاها پوشیده می‌شود و در بیشتر موارد رزق کریم کنار مغفرت الهی نشسته که نشان از وعده الهی برای رسانیدن او به رزقی دارای کرامت است (انفال/ ۴). شاید کاربرد رزق حسن بیشتر برای انجام اعمال جوارحی مثل جهاد و انفاق باشد ولی برای رسیدن به رزق کریم اعمال قلبی مثل ایمان لازم است.
در ادامه جانشینی «اجر محسنین با اجر مصلحین و مؤمنین» آمد، که نشان داد برای چه، در آیه ای اجر، متعلق به محسنین می‌شود و برای چه در جایی دیگر، اجر مخصوص مومنین یا مصلحین می‌‌گردد. طبق آیات انتخابی، وقتی از واژه محسنین استفاده شد که سخن از مصیبت درجهاد بود.در آیه ای، اجر را مخصوص مؤمنین دانست، به خاطر این بود که بفهماند مومنین کشته شدگان در راه خدا هستندکه هیچ نوع از انواع خوف و حزن را ندارند. جایی مفهوم مصلحین را به کاربرد که تمسک به کتاب و برپایی نماز را اصلاح خواند.
در تحلیلی که با بررسی روابط جانشینی، میان مفاهیم «حسنه، اصلاح، صبر و ایمان» ارائه شد این بدست آمدکه؛ درآیه ۱۲۸ سوره مبارکه نساء،چون در حوزه رفتار است و به رفتار و معاشرت پسندیده مردان با همسری که به آن علاقه ای ندارند سخن گفته، از مفهوم«احسان و تقوا» استفاده کرده است. درآیه ۱۲۹ سوره مبارکه نساء از عبارت ﴿تصلحوا و تتقوا﴾ استفاده شد، چون اگر مردی بین زنان خود عدالت را مراعات نموده و حقوق ایشان را ادا کند، در واقع با ایشان سازش داشته و در راه صلح و سازش ایشان عمل کرده است، و این عمل از تقوای مرد ناشی شده است. در آیه ۱۲۰ سوره آل عمران، به وصف دو گروه مؤمنین و منافقین و کفار پرداخته، مؤمنین را براذیت کفار و اطاعت خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و جهاد در راه خدا، به پایدارى دعوت کرده و راه مقابله با کید ایشان را صبر و تقوا پیشه ساختن، مطرح کرده است. پس، از عبارت ﴿تصبروا و تتقوا﴾ استفاده کرده است. درآیه ۳۶ سوره مبارکه محمد، به مؤمنین بشارت داده که اگر ایمان آورید، و با اطاعت خدا و رسول تقوى گزینید، خدا پاداشهایتان را مى‏دهد و این ایمان و اطاعت خدا و رسول را از ویژگی های مومنین بر شمرده است و چون اطاعت از ایشان، نشانه ایمان آوردن فرد می‌شود، از عبارت ﴿تؤمنوا و تتقوا﴾ استفاده کرده است.
با بررسی روابط جانشینی بین مفاهیم «حسنه، طیب، بصیر، نور و اصحاب الجنه» دیده شد که در این آیات، کلمات جانشین با متضادهای خود آمدند، که در تبیین آیه نقش اساسی ایفا کردند، و یک ترتب معنا داری برای آن در نظر گرفته شد. حسنه در مقابل سیئه، اثر نیکی را بر تبدیل دشمنی به دوستی نشان داد، موجب اصلاح روابط اجتماعی شد (فصلت/۳۴). آیه (مائده/۱۰۰) مساوی نبودن طیب (پاکی) با خبیث (پلیدی) را نشان داد و از این جانشینی طیب را در بطن حسنه به حساب آورد. در آیه (رعد/۱۶) تفاوت کافر با مومن را با عبارات﴿الْأَعْمى‏وَالْبَصیرُ﴾ و﴿الظُّلُماتُ وَ النُّورُ﴾ نشان داد و این که رفتار مومن از روی بصیرت اوست، به همین خاطر به خط نور و روشنایی هدایت می‌شود. پس مومن با نیکی (حسنه) و زندگی پاک و طیب در واقع به بصیرت و راه نور راه پیدا می‌کند و عاقبت اهل بهشت ﴿أَصْحابُ الْجَنَّهِ﴾ می‌شود (حشر/۲۰).
طبق میدان معنا‌شناسی قانونمندی های حسنه، حسنات اموری است که در بین همه انسان ها جریان دارد.. منشا و مبدا آن از سوی خداوند است (نساء/ ۷۹). هر کس حسنه آرد، پاداشی بهتر از آن، ( قصص/ ۸۴ـ نمل/ ۸۹) و یا ده برابر آن دریافت می‌کند (انعام/ ۱۶۰). خداوند وعده داده که نواقص آن را رفع می‌کند (شوری/ ۲۳) و آن را زیاد می‌گرداند (نساء/ ۴۰). در آیاتی دیگر، از تبدیل و محو سیئات به حسنات سخن گفته شد. بندگانی که پس از ظلم، توبه کنند، ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند مشمول چنین قانونی خواهند شد (فرقان/ ۷۰ـ نمل/۱۱ـ رعد/ ۲۲ـ هود/ ۱۱۴). هر کس شفاعت نیکویی کند، در دنیا و آخرت، (بقره/ ۲۰۱) از آن بهره مند می گردد (نساء/ ۸۵).
در میدان معنا‌شناسی انفعالات حسنه، دو نوع برخورد مخاطبین با حسنه مورد بررسی قرار گرفت. انفعالات مثبت، موجب حمد و ثنا و بازگشت به سوی خدا شد. انفعالات منفی، ناراحتی معاندان را از رسیدن حسنه به اولیای الهی در پی داشت.
برای محسنین ویژگی های زیادی ذکر شده است. بیشتر این ویژگی ها در انجام کارهای عبادی است، که عبارت‌اند از: صبر و شکیبایی بر ناملایمات، جهاد، همراهی خدا با آنان، دارای تقوا، ایمان، عمل صالح، گفتار نیکو، اهل نماز، دادن زکات، انفاق و احسان در تنگدستی و گشاده دستی، فروبرنده خشم، چشم پوش از خطاهای دیگران، خواندن خدا با ترس و امید، طلب مغفرت، عدم مواخذه الهی، دادن مهریه زنان، پیروی آیین ابراهیمی و چنگ زننده به آن، تصدیق رویایشان، دریافت کننده پاداش دنیوی و اخروی، در نتیجه محبوب خدا شدن و نزدیکی به رحمت الهی.
محسنین با انجام چنین اعمالی، آثاری برشان مترتب می‌شود، که اثر آن را در دنیا یا آخرت خواهند دید. دشمنی ها به دوستی و محبت تبدیل می‌شود. فساد روی زمین رخ نمی‌دهد، که طبق فرمایش امام صادق علیه السلام بزرگترین فساد روی زمین غفلت بنده از معبود حقیقی است، آن هم از روی رضایت. بنابراین محسن در مسیر الهی قدم بر می‌دارد و اثر حسنه اش دو چندان می‌شود و به اجری عظیم می‌رسد.
هر کس به مقام محسنین رسد، ناگزیر، از جزایی که در این مجرا جاری است بهره مند می‌گردد. با توجه به آن چه در مورد ویژگی های محسنین گفته شد، ایشان هم از جزا و پاداشی در خور این مقام بر خوردار خواهند شد. جزای دنیوی ایشان زندگی نیکو و بهره مندی از نعم الهی است. جزای اخروی ایشان بهشتی را برایشان رقم می‌زند، که در جوار خدا بودن و در امنیت زیست کردن، آن هم تا ابد، را در پی دارد.
در قرآن کریم الگوهای نیکویی معرفی کرده است و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و حضرت ابراهیم علیه السلام را به عنوان اسوه حسنه مثال زده است.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که ایشان قرآن مجسم بوده و مسلما به تمامی دستورات و فرامین قرآن عظیم پایبند بوده و از آن‌ها اطاعت می‌کردند و به همین خاطر است که قرآن ایشان را اسوه نیکویی معرفی می‌کند.
در واقع آن چیزی که تربیت را عینی و حقیقی می‌کند، قبل از بیان نظری، نمونه عملی آن است. بنابراین محسنین دارای مصادیقی هستند که با بررسی آیات، این نتیجه بدست آمد که انبیای الهی لایق چنین مقامی هستند. پیامبرانی هم چون نوح، ابراهیم، موسی، الیاس علیهم السلام، را محسن نامید. علت آن را مومن بودن ایشان ذکر کرد. کسانی که در هموار کردن راه توحید تلاش کردند پس مستحق سلام الهی شدند. بنابراین ایمان و عبودیت سر چشمه احسان است و با محسن شدن مستحق مخلص شدن می‌شوند و در جهت رضایت الهی گام بر می‌دارند.
از آن جا که مفهوم حسنه دارای گستردگی بود، در این پژوهش برخی از حوزه های مرتبط با آن، مجال بروز نیافت. بنابراین به پژوهشگران پیشنهاد می‌شود به موضوع «سیئه» که به طور مستقل بحث بسیطی است و ابعاد مختلف و جالبی در خود دارد، پرداخته شود. پرداختن به «احسن» های قرآنی هم یکی از پیشنهادات این پژوهش است.
الهی رضا برضائک و تسلیما بقضائک
فهرست منابع
قرآن کریم
۱ـ آقا گل زاده، فردوس، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.۱۳۸۵
۲ـ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب ،بیروت: دارصادر، سوم: ۱۴۱۴ق
۳ـ ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان وروح الجنان فی تفسیرالقرآن، مشهد: بنیاد پژوهش‌های .اسلامی آستان قدس رضوی. بی چا، ۱۴۰۸ق
۴ـ اختیار، منصور، معنی‌شناسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.۱۳۴۸
۵ـ اسرار، مصطفی، از مفاهیم قرآن، بی جا: نشر محیا. ۱۳۷۵
۶ـ افراشی، آزیتا، اندیشه‌هایی در معنی شناسی، تهران: فرهنگ کاوش.۱۳۸۱
۷ـ البهی،محمد،مفاهیم اخلاقی وعقیدتی قرآن، مترجم: محمدصادق سجادی،تهران: دفترنشرفرهنگ اسلامی. دوم: ۱۳۷۱
۸ـ اوسی، علی، روش علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، مترجم: حسین میرجلیلی، تهران: چاپ و نشر بین الملل. ۱۳۸۱
۹ـ ایزوتسو، توشیهیکو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار.۱۳۶۱
۱۰ـ ـــــــــــــــ ، ساختمان معنایی مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن، مترجم: فریدون بدره‌ای، بی جا: قلم.۱۳۶۰
۱۱ـ ــــــــــــــ ، مفهوم ایمان در کلام اسلامی، مترجم: زهرا پورسینا، تهران: سروش.۱۳۷۸
۱۲ـ بابایی، علی اکبر و مولفان زیرنظر محمود رجبی، روش شناسی تفسیر قرآن، تهران: سمت. ۱۳۷۹
۱۳ـ باطنی، محمد رضا، مسایل زبان‌شناسی نوین، تهران: آگاه، ۱۳۴۵
۱۴ـ برجی، یعقوبعلی، اخلاق پیامبران در قرآن، تهران: چاپ و نشر بین الملل. ۱۳۸۶
۱۵ـ بزرگ خو، نرگس، بررسی معناشناختی دین در قرآن کریم با نگاه تطبیقی به دیدگاه مفسران و متکلمان، تهران: دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم.۱۳۸۸
۱۶ـ بندر ریگی، محمد، ترجمه المنجد، تهران: انتشارات ایران. ششم: ۱۳۸۶
۱۷ـ بی یرویش، مانفرد، زبان‌شناسی جدید، مترجم:محمد رضا باطنی، تهران: آگاه.۱۳۷۴
۱۸ـ بیگی، روح الله، ارزش‌های اجتماعی در قرآن، قم: انتشارات اسوه. دوم: ۱۳۸۹
۱۹ـ پالمر، فرانک ر، نگاهی تازه به معنا‌شناسی. مترجم: کورش صفوی، تهران: کتاب ماد. پنجم: ۱۳۸۷
۲۰ـ تاجدینی، علی، فرهنگ جاودان المیزان، تهران: نشر مهاجر. ۱۳۸۲
۲۱ـ تاجیک، محمد رضا و دیگران، گفتمان و تحلیل گفتمانی: مجموعه مقاله‌هایی از محمد رضا تاجیک،‌ تهران: فرهنگ گفتمان. ۱۳۷۹
۲۲ـ جرجانی، ابوالمحاسن حسین بن حسن، جلاءالأذهان وجلاءالأحزان،تهران: دانشگاه تهران.۱۳۷۷
۲۳ ـ جمعی از مترجمان، فلسفه اخلاق، ویراسته: لارنس، ی. بکر، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. ۱۳۸۰
۲۴ـ جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ موضوعی تفاسیر، قم: بوستان کتاب. ۱۳۸۲
۲۵ـ حدادی، آمنه، حس فرامتن در قرآن، کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیت معلم تهران.۱۳۸۹
۲۶ـ حسینی شاه عبد العظیمی، حسین بن احمد، تفسیراثناعشری،تهران: میقات. ۱۳۶۳
۲۷ـ حسینی، اعظم السادات، شبکه معنایی قول در قرآن کریم، اصفهان: دانشگاه اصفهان.۱۳۹۰
۲۸ـ حنبکه المیدانی، عبدالرحمن حسن، الاخلاق الاسلامیه و اسسها، دمشق: دارالقلم. دوم: ۱۴۰۷ق
۲۹ـ خانی، رضا و حشمت الله ریاضی، ترجمه بیان السعاده فی مقامات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *