هنجارهای تعاملات متقابل: الف) سرمایه اجتماعی رسمی و غیر رسمی

دانلود پایان نامه

پوتنام نوع خاصی از هنجارهای تعاملات متقابل را مولدترین جزء سرمایه اجتماعی می داند و حتی آن را ملاک سرمایه اجتماعی قلمداد می کند: «ملاک سرمایه اجتماعی، اصل هنجارهای تعمیم یافته است. به عبارتی مهمترین سودمندی گروه های اجتماعی تقویت اعتماد، کاهش هزینه تعاملات و تسهیل همکاری است. گروه ها و جوامعی که بر آنها این هنجارها حاکم است و از آن پیروی می­ کنند، به شکل مؤثر تری بر فرصت طلبی و مشکلات کار گروهی فائق می آیند(پوتنام، ۱۳۷۷، ۲۹۴).

پوتنام وجود اشکال متفاوت سرمایه اجتماعی و ابعاد چندگانه آن را مورد تأکید قرار داده و گوناگونی مصادیق سرمایه را در نزد نظریه پردازان سرمایه اجتماعی، امری عادی می داند(۲۰۰۰, Putnam ، ۱۰۲).از این روی خود، چهار وجه تمایز را که می توان از مباحث علمی سرمایه اجتماعی استخراج کرد، چنین بیان می کند:

الف) سرمایه اجتماعی رسمی و غیر رسمی

برخی اشکال سرمایه خیلی رسمی هستند، مانند انجمن اولیا و مربیان یا اتحادیه های کارگری که با یک رئیس، اعضا، وظایف مشخص و نشست های منظم سازمان یافته اند. برخی اشکال دیگر سرمایه اجتماعی نظیر جمع شدن های گروهی از مردم در روزهای معینی از هفته یا بازی­های ورزشی خیلی غیر رسمی هستند و هر دو شامل مؤلفه­های سرمایه اجتماعی نظیر شبکه­ها و هنجارهای تعاملات متقابل هستند؛ لذا هم منافع خصوصی و هم منافع جمعی دارند(همان،۱۰۳).

ب) سرمایه اجتماعی عمقی و سطحی

در برخی اشکال، سرمایه اجتماعی در هم تنیده و چند لایه است؛ مانند گروه های کارگری که هر روز با هم در کارخانه کار می کنند و در فعالیتهای فراغتی متعدد و در روزهای تعطیل نیز با هم هستند. این نوع از سرمایه اجتماعی، بسیار فشرده، همبسته و چندگانه است. در مقابل اشکال ضعیف و تقریبا نامرئی از سرمایه اجتماعی که نهفته در آشنایی های جزئی است نیز وجود دارد نظیر سلام کردن و دیدن چهره های تا حدودی در صف های خریدکه گاه به گاه اتفاق می افتد. در این روابط ضعیف نیز شبکه های اجتماعی و احیاناً هنجارهای تعاملات متقابل به هنگام نیاز به کمک ملحوظ است(D,Agostino,2006,12).

 

ج) سرمایه اجتماعی درون نگر و برون نگر

برخی اشکال سرمایه اجتماعی به اجبار درون نگر هستند و به اختصاص منابع مادی، سیاسی و اجتماعی به اعضای خودشان تمایل دارند؛ درحالی­که دسته دیگر برون نگر بوده، خیر عموم را نیز با خودشان در نظر می گیرند. گروه های نوع اول اغلب بر محورهای طبقاتی و قومی سازمان می یابند و برای حفظ و تقویت پیوندهای اصل و نسب وجود دارند. در دسته دوم گروه های خیریه  یا جنبشهای زیست محیطی قرار دارند(پوتنام، ۱۳۷۷، ۲۹۹).

د) سرمایه اجتماعی درون گروهی و برون گروهی

سرمایه اجتماعی درون گروهی یا متحد نوعی از سرمایه اجتماعی است که مردمی را که از جهات قومیت، سن، جنس و طبقه اجتماعی شبیه یکدیگر هستند، به یکدیگر پیوند می دهد. در مقابل سرمایه اجتماعی برون گروهی یا اتصالی بر شبکه های اجتماعی اشاره دارد که افراد غیر مشابه از بخشهای گوناگون جامعه را به یکدیگر پیوند می زند و می تواند هویت های باز و خالی از تعصب را موجب شود. این نوع از سرمایه اجتماعی از سویی هنجارهای تعاملات اجتماعی را تحریک می­ کند و از سوی دیگر دستیابی به منابع موجود در شبکه های وسیع تر و انتشار اطلاعات را ممکن می­سازد؛ بنابراین آثار مثبت بیرونی سرمایه اجتماعی، بیشتر در این نوع دیده می شود(همان، ۳۰۰).

پوتنام تأثیر سرمایه اجتماعی در قالب انجمنهای داوطلبانه و شبکه های اجتماعی جامعه مدنی را بر دموکراسی از دو طریق ممکن می داند: تأثیرات « درونی » بر خود مشارکت کنندگان و تأثیرات «بیرونی» بر واحدهای سیاسی بزرگ­تر (۲۰۰۰, Putnam ، ۳۳۹).

 

  1. فرانسیس فوکویاما

فوکویاما بر وجود هنجارها و ارزشهای غیر رسمی در یک گروه تاکید می کند . تعریف او از سرمایه اجتماعی چنین است: سرمایه اجتماعی را به سادگی می توان به عنوان مجموعه معینی از هنجارها یا ارزشهای غیر رسمی تعریف کرد که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است ، در آن سهیم هستند. مشارکت در ارزشها و هنجارها به خودی خود  باعث تولید سرمایه اجتماعی نمی گردد، زیرا که این ارزشها ممکن است ارزشهای منفی باشد (فوکویاما، ۱۳۸۵،۱۱-۱۰). از نظر فوکویاما هنجارهای تشکیل دهنده سرمایه اجتماعی می توانند از هنجار روابط متقابل دو دوست گرفته تا آموزه های پیچیده ای را در برگیرند. این هنجارها باید در روابط بالفعل آدمیان به طور عینی مصداق یابند.

مباحث و مطالعات فوکویاما پیرامون سرمایه اجتماعی نیز مانند پوتنام در سطح کلان دنبال شده است. او سرمایه اجتماعی را در سطح کشورها و در ارتباط با رشد و توسعه اقتصادی آنها مورد بررسی قرار داده است. فوکویاما مانند پوتنام هنجارهای تعامل متقابل را شالوده سرمایه اجتماعی معرفی می کند . همچنین وی مفهوم شبکه را در ارتباط با سرمایه اجتماعی مطرح می کند: از دیدگاه سرمایه اجتماعی، شبکه به عنوان نوعی سازمان رسمی به تعریف در نیامده، بلکه به صورت یک ارتباط اخلاقی مبتنی بر اعتماد تعریف می شود. شبکه گروهی از عاملان منفرد است که در هنجارها یا ارزش های فراتر از ارزشها و هنجارهای لازم برای داد وستد های متداول بازار مشترک هستند. فوکویاما شبکه را یک سازمان هموار می­نامد که با سازمان مبتنی بر سلسله مراتب متفاوت است، چرا که در آن مقررات بوروکراتیک و اقتدار رسمی با هنجارهای غیر رسمی مشترک که در میان اعضا درونی شده است، جایگزین می شود (همان، ۷۱) .

فوکویاما ضمن تائید اهمیت خانواده به مثابه شکلی از سرمایه اجتماعی ، به جوامعی اشاره دارد که در آنها توازنی میان مناسبات خانوادگی و مناسبات غیر خانوادگی وجود نداشته و بر مناسبات خانوادگی به زیان دیگر مناسبات اجتماعی تاکید می شود (خانواده مداری غیر اخلاقی ).

با این حال خانواده نوع مهمی از سرمایه اجتماعی به شمار می آید که از نظر فوکویاما زوال آن در جامعه آمریکا به اشکال گوناگون بر کاهش سرمایه اجتماعی در آن جامعه موثر بوده است . افزایش جرم و جنایت ، خودکشی ، الکلیسم ، مصرف مواد مخدر و فرزندان نامشروع از یک سو و کاهش مشارکت های مدنی و کاهش اعتماد از سوی دیگر نتیجه زوال خانواده و از نشانه های فروپاشی بزرگ به زعم فوکویاما می باشد (توسلی و موسوی ، ۱۳۸۴ ، ۲۳-۲۲).

او برخلاف دیگر نظریه پردازان سرمایه اجتماعی، صرفا بر خصلت جمعی سرمایه اجتماعی تاکید می نماید و کارکرد سرمایه اجتماعی را بازدهی سرمایه در سطح جامعه می داند و معتقد است که میزان بالای اعتماد در یک جامعه موجب پیدایش اقتصادی کارآتر می شود؛ چرا که باعث حذف یا کاهش هزینه های مربوط به چانه زنی و مراقبت برای اجرای مفاد قرار دادهای اقتصادی می گردد. او همچنین کارکرد دیگر سرمایه اجتماعی در سطح کلان را تقویت دموکراسی پایدار از طریق تقویت جامعه مدنی می داند. جامعه مدنی که در سالهای اخیر به طور قابل توجهی کانون توجه نظریه پردازیهای مردم سالاری بوده است ، در مقیاس وسیعی محصول سرمایه اجتماعی است (همان، ۲۳).

 

  1. نان لین

لین با طرح نظریه منابع اجتماعی در سال ۱۹۷۶، به طور مشخص این مسئله را مطرح کرده است که دستیابی به منابع اجتماعی و استفاده از آنها( منابع نهفته درشبکه های اجتماعی)، می تواند به موقعیت های اقتصادی- اجتماعی بهتری منجر شود(Lin, 1976)؛ بر همین اساس لین در سال ۱۹۹۹ مفهوم سرمایه اجتماعی رابرای طرح مباحث خود برگزید و آن را به مثابه منابع نهفته در ساختار اجتماعی تعریف می کند که با کنش های معین و هدفمند قابل دسترسی است.

از نظر لین سرمایه اجتماعی از سه جزء تشکیل می شود:

  • منابع نهفته در ساختار اجتماعی: که همانا ثروت و پایگاه اجتماعی است.
  • قابلیت دسترسی افراد به این گونه منابع اجتماعی
  • استفاده و یا گردآوری این گونه منابع اجتماعی در کنش های هدفمند(Lin، ۱۹۹۹، ۷).

لین نتایج سرمایه گذاری افراد در روابط و شبکه های اجتماعی را در ارتباط با دو نوع کنش ابزاری و کیفی طبقه بندی می کند. او برای کنش ابزاری، سه گونه بازگشت سرمایه(یا سود) را مطرح می کند: سود اقتصادی(ثروت)، سود سیاسی(قدرت) و سود اجتماعی (شهرت).

برای کنش کیفی، سرمایه اجتماعی ابزاری است برای تحکیم منابع و دفاع در برابر از دست دادن احتمالی منابع. لین سه نوع سود را برای این رابطه ذکر می کند: سلامت جسمانی، سلامت روانی و رضایت از زندگی. بنابراین معتقد است که اغلب اوقات، کنش های ابزاری و کنش­های کیفی یکدیگر را تقویت می کنند(Lin، ۱۹۹۹،، ۱۱-۱).

لین از سرمایه اجتماعی به عنوان دارائی های ارتباطی یاد می کند؛ به عبارتی سرمایه در این شکل، نه بر روی فرد که بر روی روابط صورت می گیرد؛ یعنی اینکه افراد برای دستیابی به سود در تعاملات و شبکه سازی شرکت می کنند.

لین به مواردی در چگونگی کارکرد سرمایه اجتماعی اشاره می کند و معتقد است در اشکال دیگر سرمایه که سرمایه اقتصادی و سرمایه انسانی است، یافت نمی شود؛ به طور مثال تسهیل در جریان اطلاعات که به واسطه آن اطلاعات سودمندی درباره فرصت ها و انتخاب ها به فرد می رسد یا پیوندها می توانند یک سازمان را از وجود افراد با علایق مختلف که در صورت عدم وجود پیوندها ناشناس باقی می ماندند، آگاه کند. چنین اطلاعاتی هزینه مبادله سازی را برای بهره گیری از افراد بهتر و هزینه مبادله افراد را برای یافتن سازمان های بهتر کاهش می دهد.

لین چهار عنصر « اطلاعات» ، «نفوذ»، « اعتبار اجتماعی» و « تأیید» را توضیح چگونگی کارکرد سرمایه اجتماعی در کنش های ابزاری و کنش های کیفی می داند(Lin، ۲۰۰۱، ۲۰).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  • جمع بندی نظرات اندیشمندان در زمینه سرمایه اجتماعی

جدول شماره ۲-۱-۴ : تعاریف مختلف سرمایه اجتماعی بر اساس هدف و سطح تحلیل

محورها

اندیشمندان

تعریف سرمایه اجتماعی هدف سطح تجزیه و تحلیل منبع جمعی با ارزش نتیجه و دستاورد
بوردیو منابعی هستند که دسترسی به منافع عمومی را فراهم می­سازند رسیدن به سرمایه اقتصادی افراد در حال رقابت باهم(فرد با فرد) در حوزه های اجتماعی خاص یا بخش های طبقه قدرت گروه یا فرد بر دیگران
کلمن جنیه هایی از ساختار اجتماعی است که اعضا از آن به عنوان منبعی برای رسیدن به منافع خود استفاده می کنند رسیدن به سرمایه انسانی افراد در گروه های فامیلی و اجتماعی(فرد با گروه) در خانواده و سازمانهای رسمی افزایش سرمایه انسانی فرد و رفاه اجتماعی-اقتصادی
پوتنام اعتماد، هنجارها و شبکه­هایی که تسهیل کننده همکاری اعضا برای رسیدن به منافع مشترک است رسیدن به دموکراسی و توسعه اقتصادی حکومتهای سیاسی در سطح ملی(گروه با حکومت ملی) در مناطق بزرگ تأسیس نهادهای دموکراتیک کارآمد
فرانسیس فوکویاما سرمایه اجتماعی را به سادگی می توان به عنوان مجموعه معینی از هنجارها یا ارزشهای غیر رسمی تعریف کرد که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است، در آن سهیم هستند. سرمایه اجتماعی در ارتباط با رشد و توسعه اقتصادی در سطح کشورها خانواده به عنوان نوع مهمی از سرمایه اجتماعی کاهش مشارکت های مدنی و کاهش اعتماد؛ نتیجه زوال خانواده و از نشانه های فروپاشی بزرگ است
لین منابع نهفته در ساختار اجتماعی که با کنش های معین و هدفمند قابل دسترسی است. دستیابی به منابع اجتماعی و استفاده از آنها(منابع نهفته درشبکه های اجتماعی)، می تواند به موقعیت های اقتصادی، اجتماعی بهتری منجر شود افراد در روابط و شبکه های اجتماعی دارائی های ارتباطی: دستیابی به سود در تعاملات و شبکه سازی تسهیل در جریان اطلاعات

(مأخذ: الوانی وشیروانی، ۱۳۸۵، ۲۹-۳۰ و بر اساس مطالعات نگارنده)