فقه و شریعت از دیدگاه اسماعیلیان۹۱- قسمت ۳

فقه و شریعت از دیدگاه اسماعیلیان۹۱- قسمت ۳

۶-۳-۱شریعت باوری جلال الدین و برخورد خلیفه و مسلمین ۱۷۰
۶-۳-۲ شریعت در دوران بعد جلال الدین حسن ۱۷۱
۶-۴ نزاریان بعد از الموت، آقاخان ها و شریعت اسماعیلی ۱۷۲
پنج
۶-۴-۱ شریعت در عملکرد آقاخان ها ۱۷۳
۶-۴-۲ پیروان نزاری آقاخانی و شریعت ۱۷۸
خاتمه ۱۸۹
فهرست منابع و مطالعات ۱۹۱
شش
مقدمه
علم فقه در میان علوم و معارف اسلامی یکی از مهم ترین و گسترده ترین علوم است، و نقش سازندهای در زندگی مسلمانان دارد که بیش از هر علم و فن دیگری است. به نحوی که می توان گفت فقه و شریعت اسلامی در کنار بعضی دیگر از علوم اسلامی، شکل دهنده مولفه های اصلی دانش و تمدن اسلامی هستند. از همین روی توجه و اعتنا به فقه و همچنین شریعت ظاهری همیشه یکی از ملزومات مسلمانی به حساب آمده و مسلمانی که در کنار توجه به باطن دین ظاهر آن را نیز مرعی دارد، تعادل دینی را رعایت کرده و منش دینی اش مقبول است. به دلیل همین اهمیت جایگاه فقه و شریعت، دغدغه ای در ذهن محقق این پژوهش شکل گرفت که به بررسی و توصیف جایگاه این مهم در فرقه اسماعیلیه که یکی از فرق شیعی است، بپردازد. در نهایت این اثر پیش رو شکل گرفت. اگرچه جای پژوهش بیشتری در این عرصه وجود دارد و مطالعات میدانی نیز می تواند یاری دهنده پژوهش های کتابخانهای شود. این پایان نامه از شش فصل تشکیل شده است. در فصل اول به بیان مقدمه پرداخته شده که شامل موارد روبرو می باشد: تبیین موضوع ، پیشینه، اهداف و ضرورت، سوالات و فرضیات، روش تحقیق، تعاریف مفاهیم عملیاتی ( فقه و شریعت، اسماعیلیه) و بررسی و نقد منابع. ودر پایان نیز نگاهی اجمالی به تاریخ اسماعیلیان شده است. در فصل دوم، تحت عنوان رویکرد اسماعیلیان نخستین و قرامطه به شریعت به مباحثی همچون اسماعیلیان نخستین و شریعت، ترک شریعت در رفتار قرامطه، و فقه و شریعت از منظر اندیشمندان نخستین مانند ابوحاتم رازی و سجستانی پرداخته شده است. در فصل سوم به بررسی شریعت مداری فاطمیان پرداخته شده و عناوینی همچون نقش خلفای فاطمی در التزام و عدم التزام به شریعت، نقش قاضی نعمان در بسط و تدوین فقه اسماعیلی، و شریعت در اندیشه اندیشمندان فاطمی همچون حمید الدین کرمانی، مؤید الدین شیرازی و ناصر خسرو قبادیانی در ادامه آمده است. در فصل چهارم از دروزیان، و شریعت؛ همراهی یا جدایی گفته شده و به بررسی احوالات شخصی و حکومت داری الحاکم و شریعت نزد دروزیان در گذشته و امروز پرداخته شده است. فصل پنجم در باب مستعلویان و طیبیان؛ ادامه نگرش فاطمیان است که مباحثی چون صلیحیون یمن و شریعت، شریعت مداری بهره های داوودی و نگاه بهره های سلیمانی به شریعت آمده اند. در فصل ششم نزاریان و دوره های مختلف در شریعت بررسی شده و نقش حسن صباح در التزام و عدم التزام به شریعت، اعلام قیامت حسن دوم و الغاء شریعت، جلال الدین و بازگشت به شریعت با قرائت اهل سنت و شریعت از منظر نزاریان بعد از الموت و آقاخان ها مورد کنکاش قرار گرفتند. فهرست منابع نیز بخش انتهایی این تحقیق است.
هفت
فصل اول:
کلیات
طرح مسأله
فقه به طور کلی زیرساخت هر مذهب و یا دینی به حساب می آید و در میان علوم اسلامی از جایگاه ویژه ای برخوردار است، به نحوی که می توان آن را از ستون ها و پایه های اصلی اسلام دانست که تتبع در آن همیشه مورد تاکید قرآن و روایات اهل بیت عصمت و طهارت بوده است. به تبع علم فقه بحث عمل به ظاهر دین و شریعت پیش می آید و اینکه آیا مسلمانان عامل به فقه بوده و شریعت باور هستند و یا نه؟ در بین فرق مختلف اسلامی، اسماعیلیه دومین فرقه شیعی بعد از امامیه از حیث جمعیت، اهمیت و سابقه است. هنگام مطالعه ی تاریخ فرقه اسماعیلیه، نوعی دوگانگی درمورد نگاه اسماعیلیان به فقه و شریعت دیده می شود. این دوگانگی، از باور به شریعت و ظاهر، و در طرف دیگر، توجه بیش از حد به باطن و به نوعی کنار گذاشتن ظاهر؛ نمود پیدا کرده است. توجه و عدم توجهی که به دنبال شیوه نگرش اسماعیلیان به امام زمان خود بروز پیدا می کند. هرگاه نگاهی غلو گونه به او داشته اند و یا اینکه او را امام آخرالزمان (قائم القیامه) و قیامت دانسته اند، به شریعت پشت کرده اند و هرگاه که مقامی فراتر از شان امام برایش قابل نبوده و یا قائل بوده اند که هنوز هنگامه قیامت و دوره کشف نرسیده است، ملتزم به شریعت بوده اند. قرمطیانی که دست از شریعت می کشند، فاطمیان که به طور کامل شریعت باور هستند، دروزیانی که با غلو در مورد یک امام فاطمی ناسخ شریعت می گردند، طیبیانی که ادامه دهنده منش فاطمیان در جمع بین ظاهر و باطن هستند و در نهایت نزاریانی که دوره های مختلفی را از التزام و عدم التزام طی کرده اند. این دوگانگی ها در شریعت باوری و شریعت گریزی پژوهنده مطالعات اسماعیلیه را وا می دارد که به دنبال توصیف اندیشه و عملکرد آنان در باب جنبه جوارحی دین باشد تا در نهایت به پاسخ و تحلیلی روشن برای پرسشهای خود برسد.
سوال اصلی
جایگاه فقه و شریعت در نزد اسماعیلیان چه بوده است؟
سوال فرعی
اسماعیلیان نخستین و قرامطه چه نگاهی به شریعت داشتند؟
فاطمیان به فقه و شریعت چه نگاهی داشتند؟
ارتباط دروزیان با شریعت چه بوده است؟
شریعت نزد دروزیان چگونه بوده است؟
بهره ها چه رابطه ای با شریعت دارند؟
ضرورت و اهداف تحقیق
فرقه اسماعیلیه بخش قابل اعتنایی از جامعه شیعیان را تشکیل می دهند و در طول تاریخ تشیع نقش مهمی در تحولات سیاسی، اجتماعی، علمی و فرهنگی جهان اسلام داشته اند، که این امر نشان دهنده ضروری بودن هرگونه پژوهشی در چارچوب مطالعات اسماعیلیه در حوزه فرقه های شیعی است. این پژوهش نشان دهنده نمایی کلی از نوع نگاه، طرز فکر و عملکرد اسماعیلیان درمورد فقه و شریعت می باشد. تا در نهایت با واکاوی دقیق و تمایز بین تارکان شریعت و عاملین به آن در میان این فرقه، اتهام اباحه گری را از تمام اسماعیلیه دور سازد. این تحقیق سبب پر کردن یکی از خلاءهای فرقه شناسی در میان فرق شیعی است که می توان این پژوهش را در دیگر فرق زیر مجموعه شیعه همچون زیدیه، علویان، اهل حق و … ادامه داد.
فرضیه تحقیق
به نظر می رسد که اسماعیلیان و با توجه به نگاهشان به دوره قیامت، به هنگام عصر قائم القیامه و یا هنگامی که در حق امام خود غلو کرده اند، شریعت گریز و در غیر این صورت پایبند به شریعت بودهاند.
روش تحقیق
نوع این تحقیق بنیادی و روش این تحقیق تاریخی،مبتنی بر توصیف و تحلیلی است. گرد آوری اطلاعات نیز در این تحقیق کتابخانه ای و از طریق فیش برداری از منابع مکتوب متقدم، کتب و مجلات معاصر و پایگاههای اطلاع رسانی صورت گرفته است.
محدوده تحقیق
این پژوهش به بررسی اندیشه و رفتار اسماعیلیان در باب فقه و شریعت از بدو شکل گیری در زمان حیات امام جعفر صادق علیه السلام (ف ۱۴۸) تا عصر حاضر به طور کلی می پردازد، به گونه ای که بتوان در پژوهشهای بعدی هریک از برش های این تاریخ و هر انشعاب این فرقه را جداگانه و به طور تفصیلی و با منابع میدانی مورد کنکاش قرار داد. در این تحقیق تحدید موضوع بدین گونه است که تنها به مهم ترین گروهها و پیروان فرقه اسماعیلیه و بارزترین اندیشه ها و رفتارهای آنان پرداخته شده است.
پیشینه تحقیق
علی رغم وجود مطالعات وسیع و دامنه داری که در حوزه اسماعیلیه صورت گرفته است .هنوز مطالعه دقیقی در باره فقه و شریعت اسماعیلیه انجام نپذیرفته است. این ادعا با بررسی های همه جانبه در پایگاه های اطلاع رسانی زمانی تایید شد که هیچ پایان نامه، مقاله و یا کتابی با عنوان فقه و شریعت از دیدگاه اسماعیلیه به دست نیامد، هرچند برخی مطالعات به اقتضای موضع به بحث فقه و یا شریعت بطور کلی پرداخته اند و در لابلای موضوعات مورد نظر خود گریزی نیز به فقه و شریعت اسماعیلیان زده اند. بدین ترتیب تنها دسته ای از مطالعات وجود دارند که پیشینه ی مرتبط با موضوع مورد نظر هستند این تحقیقات عبارتند:
تاریخ و عقاید اسماعیلیه:[۱] این کتاب توسط محقق و اسماعیلی شناس معاصر فرهاد دفتری (متولد ۱۳۱۷) به زبان انگلیسی به رشته تحریر درآمد و در سال ۱۹۹۰ م توسط انتشارات دانشگاه کمبریج چاپ شده است. در سال ۱۳۷۵ شمسی این کتاب بوسیله فریدون بدره ای به زبان فارسی ترجمه شد و در نشر فرزان روز به چاپ رسیده است. فرهاد دفتری خود می گوید که از دهه ۱۳۴۰ شمسی که در دانشگاه کالیفرنیا تحصیل می کرده و با آثار ولادیمیر ایوانف آشنا شده، رو به تحقیقاتی درباره اسماعیلیه آورده است. کتاب او دارای هفت فصل است که به ترتیب به این مباحث می پردازد: پیشرفت غربیان در مطالعات اسماعیلی، منشأ و تحولات اولیه مذهب تشیع، اسماعیلیه نخستین، اسماعیلیه فاطمی، اسماعیلیه مستعلوی، اسماعیلیه نزاری در دوره الموت و اسماعیلیه نزاری بعد از دوره الموت. کتاب تاریخ و عقاید اسماعیلیه به نوبه خود اثر مهمی در شناخت فرقه اسماعیلیه به حساب می آید. به نحوی که باید گفت اثر جامعی درباره این فرقه تا قبل از نگارش این کتاب وجود نداشت و بعد از تالیف کتاب محل بسیاری از ارجاعات محققین و پژوهشگران فرق شد. دفتری در این کتاب به طور مفصل تاریخ این فرقه را بررسی می کند و در لابلای مباحث تاریخی به بررسی عقاید این فرقه نیز می پردازد. گرچه از بین مطالب ذکر شده می توان مباحثی مربوط به اندیشه اسماعیلیان در رابطه با فقه و شریعت نیز کشف نمود، اما این کتاب را نمی توان اثر مستقلی در این باره دانست، اضافه بر اینکه رویکرد فرهاد دفتری در این کتاب و دیگر کتب او که به فارسی ترجمه شده اند، مانند مختصری در تاریخ اسماعیلیه: سنتهای یک جماعت مسلمان، تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه، افسانه‌های حشاشین، یا، اسطوره‌های فدائیان اسماعیلی و مقالات گوناگون در دائره المعارف ها و مجلات ،تطهیر و توجیه اندیشه و عملکرد اسماعیلیان می باشد، به نحوی که او در مورد فاطمیان تاکید می کند که آنها قائل به همراهی ظاهر و باطن بوده اند و شریعت را رعایت می کردند، اما در مورد شریعت گریزی ها ساکت است. این رویکرد را شاید بتوان در مورد فاطمیان قابل قبول دانست ولی طیف دیگری که در اسماعیلیان، شریعت گریز بوده اند نیز باید بررسی شود. دفتری به دلیل مقام مهمی که در موسسه مطالعات اسماعیلیه لندن دارد، کاملا نسبت به تاریخ این فرقه مثبت اندیش بوده و در برخورد با شریعت گریزی این فرقه یا به اهمال رفتار نموده (مانند آنچه در مورد آقاخان ها گفته می شود) و یا اینکه درصدد توجیه برآمده است (مانند آنچه او در مورد قیامت حسن علی ذکره السلام می گوید).
اسماعیلیه، مجموعه مقالات:[۲] این کتاب که مجموعه ای مقالات درباره فرقه اسماعیلیه می باشد، در سال ۱۳۸۴ شمسی توسط گروهی از نویسندگان مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب نگاشته شده و همراه با مقدمه ای از سوی فرهاد دفتری، توسط انتشارات همین مرکز به چاپ رسید. کتابی که خیلی از مقالاتی که در آن آمده برای اولین بار است که در مطالعات اسماعیلی مطرح می شود. دفتری در مقدمه این کتاب آن را اولین تحقیق مستقل گروهی در مورد اسماعیلیه می داند که بر اساس شیوه های علمی در ایران انجام شده است، که در این صورت اقدامی پیشگامانه در زمینه مطالعات جدید اسماعیلی می داند. نویسندگان این کتاب هرکدام به بررسی بخشی از عقاید و یا نقاط مبهم فرقه اسماعیلیه پرداخته اند. این کتاب را می توان به سه بخش تقسیم کرد که در هر کدام از آن بخش ها می توان سرنخ هایی از مباحث مربوط به فقه و شریعت یافت. بخش اولین کتاب که در مورد اعتقادات است مقالاتی در باب خدا و صفات او، نبوت، امامت، معاد و باطنی گری از دیدگاه اسماعیلیه را دارا است. در این بخش به خصوص در چهار مقاله اخیر می توان مباحث مربوط به این پژوهش را هرچند به طور غیر مستقیم یافت. در بخش دوم این کتاب مقالاتی در باب بعضی از بزرگان اسماعیلی و یا منسوب به این فرقه همچون قاضی نعمان، ابوحاتم رازی، ناصرخسرو، شهرستانی و خواجه نصیر آمده است که به بررسی مذهب، اندیشه و آثار آنها پرداخته است. در این بخش نیز در لابلای این زندگی نامه ها اشاراتی همسو وجود دارد. در بخش سوم نیز دو مقاله درمورد دروزیه و قرامطه آمده است، که در مقاله اولی به مواردی از فقه و شریعت دروزیان که منشعب از اسماعیلیه فاطمی شدند، به طور صریح اشاره شده است و در مقاله دومی نیز اشارتی به شریعت گریزی های قرمطیان شده است. این اثر نیز به دلیل آنکه سعی داشته رویکردی تقریبی مرکز مورد نظر را نسبت به ادیان و مذاهب من جمله اسماعیلیان حفظ کند، نمی تواند اثری کاملا بیطرفانه در بررسی این فرقه از حیث فقه و شریعت باشد. البته می توان این توجیه را نیز ارائه کرد که عقاید اسماعیلیه در این کتاب بیشتر رنگ و بوی فاطمی دارد که آنها نیز مراعات ظاهر و باطن در کنار هم را معتقد بودند و به شریعت گریزی قرامطه و طیفی از نزاریان و دروزیان بسیار کم پرداخته شده است.
درسنامه تاریخ و عقاید اسماعیلیه:[۳] این کتاب توسط مهدی فرمانیان نوشته شده و نشر ادیان در سال ۱۳۸۶ شمسی با همکاری موسسه مذاهب اسلامی آن را چاپ کرده است. این کتاب دارای چهار بخش با عناوین بحث های مقدماتی، تاریخ اسماعیلیه، دانشمندان اسماعیلی و اعتقادات اسماعیلیه است. نویسنده این کتاب به طور تفصیلی تاریخ و عقاید این فرقه را بررسی کرده و در بیان حقایق این فرقه صراحت بیشتری از دو اثر قبلی داشته است. این اثر را نیز نمی توان اثری مستقل در باب فقه و شریعت اسماعیلیان دانست و یا اثری که کاملا جنبه های این موضوع را تنقیح کرده باشد. اما در این کتاب و در پایان هر بخش به معرفی منابعی برای مطالعه بیشتر پرداخته شده که آن منابع تصریحات بیشتری در رابطه با موضوع این پژوهش دارند.
اسماعیلیه از گذشته تا حال:[۴] این کتاب نگاشته محمد سعید بهمن پور است و در سال ۱۳۸۶ زیر نظر سازمان حوزه ها و مدارس علمیه خارج از کشور و توسط انتشارات فرهنگ مکتوب به زیور طبع آراسته شده است. این کتاب دارای چهار فصل است که به ترتیب به بررسی تاریخچه، عقاید، دوران معاصر و کتابشناسی اسماعیلیان پرداخته است. از محاسن این کتاب ارتباط نویسنده با بعضی از اسماعیلیان می باشد. همچنین در این کتاب و در بخش عقاید بخش مجزایی به فقه اسماعیلیه پرداخته و در بخشی دیگر مواردی از تاویلات فقهی این فرقه را ذکر و تبیین نموده است. همچنین در فصل سوم کتاب که مربوط به دوران معاصر است، آداب مذهبی انشعابات فرقه اسماعیلیه را به طور مجزا بیان نموده است. استفاده از منابع انگلیسی نیز از دیگر امتیازات این کتاب است. اگرچه می توانست که از منابع اسماعیلی بیشتری استفاده نماید.
اخبار القرامطه:[۵] اخبار القرامطه در مورد پیروان این فرقه در احساء، شام، عراق و یمن است. این کتاب در سال ۱۴۱۰ هجری در ریاض عربستان و توسط دار الکوثر به چاپ رسیده است. این اثر جمع آوری سهیل ذکار از تمامی منابعی است که درباره قرامطه نگاشته شده است. سهیل ذکار در این کتاب تمامی منابع مربوطه را به ترتیب حوادث تاریخی و از ابتدای شکل گیری قرامطه تا افول آنها ذکر کرده است. سهیل ذکار کتاب دو جلدی دیگری تحت عنوان الجامع فی اخبار القرامطه دارد. از حیث جامعیت و در کنار هم بودن تمام آنچه در بین منابع در باب قرامطه است، اثر قابل تحسینی می باشد.

این مطلب را هم بخوانید :  مقاله علمی با منبع :رابطه بین سنخهای شخصیتی با خودکارآمدی در معلمان شهرستان عنبرآباد- قسمت ۱۰

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir