پایان نامه مسائل فقهی و شرعی بانکداری بدون ربا


 

ه) مساقات

معامله ایه که بین صاحب درخت و مثل اون ، با عامل منعقد می شه و طبق اون صاحب درخت، درخت یا درختان خود رو به عامل می سپارد تا ایشون فعالیتای مربوط به نگهداری و آبیاری رو بکنه و در مقابل بخشی از محصول رو مالک شه. عقد مساقات درمورد درختانی درسته که دارای ریشه ثابت باشن و از اونا میوه مورد به کار گیری بدست آید. درختان باید فعال و میوه رسان باشن؛ پس مساقات در مورد درختانی که به میوه ننشسته ان و تا آخر قرارداد میوه ندارن غلطه.

به موجب قانون عملیات بانکی بدون ربا ، بانکها فقط می تونن به عنوان مالک (باغدار) باغات و درختان مثمری رو که مالک عین یا سود اونا بوده و یا به هر عنوان مجاز در تصرف و بهره بردار از اونا باشن به خاطر افزایش بهره وری و تولید اجناس کشاورزی به مساقات داده و عنداللزوم هم بقیه عوامل لازم مثل آب، کود، سم و وسیله حمل و نقل رو تأمین کنه(هدایتی ،۱۳۸۲، ۱۵۵).

کلا ویژگی عقود مشارکتی رو میشه به شکل پایین گفت)موسویان،فیروزآبادی،۱۲۵،۱۳۸۷)

  1. دائمی بودن قرارداد: معاهدهای مشارکتی، ماهیتی استمراری دارن و تا آخر فعالیت اقتصادی و سررسید معاهده ، قرارداد، ادامه داره، مثلا ، وقتی چند نفر جمع شده ، از راه مشارکت مدنی ، سرمایه فعالیت اقتصادی رو تأمین می کنن تا وقتی که فعالیت نامبرده ادامه داره و شرکت منحل نشده ، قرارداد ادامه داره . همین وضعیت در دیگه معاهدهای مشارکتی هم هست.
  2. مشارکت در یافته های سود و زیان: در معاهدهای مشارکتی ، دو طرف یا دو طرف به تموم حوادث و نتیجه های مثبت و منفی فعالیت اقتصادی همراه هستن، اگه نتیجه فعالیت سود پر بود ، واسه همه پخش می شه واگر ضرربود، واسه همه س و اگرهیچ چیز نبود ، نتیجه واسه همه می شه.
  3. متغیر بودن سود : مقدار سود صاحبان شرکت ، تحت اثر متغیرهای اقتصادی کل جامعه و متغیرهای تأثیرگذار بر بنگاه مربوطه قرار داره، در نتیجه در اول سال مالی هرچند میشه با در نظر گرفتن پارامترهای جورواجور ، دامنه سود انتظاری رو پیش بینی کرد، سود تحقق یافته در آخر دوره مالی مشخص می شه.
  4. اذنی بودن قرارداد: یعنی سرمایه ای که بانک دراختیار واحدها میذاره به مالکیت اونا در نمیاد بلکه تنها اذن تصرف به اونا داده می شه.
  5. نیاز به نظارت و کنترل داره: نتیجه منطقی ویژگیای قبلی اینه که شریکان و صاحبان فعالیت اقتصادی واسه استیفای کامل حقوق خود، به شکل پیوسته و دائمی جریان هزینه ها و درآمدها رو نظارت و کنترل کنن، چون احتمال شکل های جور واجور اشتباهات مالی هست.

 

۲-۹-۲-۳ عقود مبادله ای

یکی دیگه از راه های تخصیص منابع و دادن تسهیلات در بانکداری بدون ربا، قراردادهای موسوم به قراردادهای مبادله ای هستن.

الف) فروش اقساطی

منظور از فروش اقساطی یعنی واگذاری عین به بهای معلوم به غیربه ترتیبی که تموم یا یه تیکه از بهای مزبور به اقساط مساوی یا غیر مساوی در سررسیدهای معینی دریافت شه.

برابر قانون، روش فروش اقساطی باید فقط واسه تأمین پول و پله و سرمایه لازم در امور تولیدی و خدماتی به کار گیری بشه نه در امور بازرگانی و مصارف شخصی.

فروش اقساطی ابزاری کوتاه مدت جهت بر طرف کردن نیازای سرمایه در گردش واحدهای تولیدی از دید مواد ابتدایی، لوازم یدکی و وسیله کار بوده و به شکل ابزاری میان و بلندمدت واسه بر طرف کردن نیازای سرمایه ای واحدهای تولیدی و خدماتی از دید وسایل تولید ، ماشین آلات و تأسیسات، و ابزاری بلندمدت جهت بر طرف کردن نیازمتقاضیان در مورد مسکنه.(موسویان، فیروزآبادی ۱۰۱،۱۳۸۷)

ب) اجاره به شرط تملیک

اجاره به شرط تملیک عقد اجاره ایه که در اون شرط می شه مستأجر در آخر مدت اجاره در صورت عمل به شرایط مندرج درقرارداد عین مستأجره رو مالک شه.اجاره به شرط تملیک جزء عقود لازم و از تسهیلات میان و بلندمدت اعتباریه.(موسویان،فیروزآبادی، ۱۰۴ ،۱۳۸۳)

ج) سلف

در عملیات بانکی ، مقصود ازمعامله سلف پیش خرید اجناس تولیدی (صنعتی ، کشاورزی، معدنی) به قیمت معینه . تولیدکنندگانی که در جریان تولید کالا و فرآورده دچار کمبود سرمایه در گردش می شن ، می تونن از راه پیش فروش یه تیکه از تولیدات خود به بانک ، نیاز مالی خودشون رو برآورند.(موسویان، فیروزآبادی ،۱۰۸،۱۳۸۷)

د) جعاله

جعاله یعنی التزام شخص (جاعل) یا کارفرما به ادای مبلغ یا اجرت مشخص (جعل) در مقابل عملی مشخص طبق قرارداد مثل اینکه طرف مشخص باشه یا نامشخص. پس دو گونه جعاله داریم : جعاله عام و خاص

اگه عامل شخص معینی باشه به اون جعاله خاص و اگرنامعین باشه به اون جعاله عام می گن. (هدایتی،۳۸۴،۱۳۸۱)

ه) خرید دین

خرید دین تسهیلاتیه که به موجب اون بانک سفته یا براتی رو که به وجود اومده توسط معامله نسیه تجاریه، خریداری می کنددر واقع افراد جنسای لازم خود رو خریداری می کنن و به جای پرداخت وجه نقد، سفته ای برابر قیمت خرید به سررسید مشخص به فروشندگان تحویل میدن. فروشندگان کالا سفته رو به بانک محل اعتبار خریدار برده تنزیل می کنن.

خرید دین مثل تسهیلات کوتاه مدت جهت تأمین نیازای مالی واحدهای تولیدی، بازرگانی و خدماتیه و فقط اون دسته ازاسناد و اوراق بهادار که مفاد اون حاکی ازبدهی حقیقی به وجود اومده توسط معاملات تجاری باشه می تونه موضوع معاملات قرارگیرد.(موسویان،فیروزآبادی،۱۳۸۳ ،۱۱۰)

 

و) ضمان

عقد ضمان یعنی اینکه شخصی مالی رو که برذمه دیگه ایه به عهده بگیره . پایبند رو ضامن، طرف دیگه رو داخل مایه له ، و شخص سوم رو مدیون اصلی می گن.

بانکا می تونن در هر مورد که منع قانونی نداشته باشه نسبت به ارسال ضمانت نامه اقدام کنه. کلا عقود مبادله ای دارای ویژگیای پایین هستن: (موسویان، فیروزآبادی،۹۸،۱۳۸۷)

  1. قسمتی بودن معاهدها : معاهدهای مبادله ای، پس از پایان قرارداد به پایان می رسن و دو طرف قرارداد، مسوولیتی در مقابل فعالیتای اقتصادی و معامله های همدیگه ندارن.
  2. رابطه بدهکار و بستانکار : پس از پایان معاهدهای مبادله ای ، رابطه حقوقی متعاملین این رابطه تموم میشه .
  3. توانایی واسه نرخای ثابت وازقبل تعیین شده: معاهدهای مبادله ای ، توانایی برنامه ریزی واسه نرخای سود ثابت و از قبل تعیین شده رو دارن.
  4. تملیکی بودن قراردادها: یعنی در آخر قرارداد، عوضین به ملکیت دو طرف درمی آید.
  5. نبود نیاز به کنترل و نظارت : لازمه منطقی ویژگیای قبلی اینه که پس ازپایان قرارداد مالی ، به نظارت و کنترل از طرف متعاقدین بر فعالیتای اقتصادی همدیگه احتیاجی نباشه، چون که نه تحولات اقتصادی کل جامعه و نه تصمیمات مدیریتی بنگاه مربوط، تاثیری در مبالغ قرارداد نداره.

۲-۹-۲-۴ سرمایه گذاری مستقیم

سرمایه گذاری مستقیم یعنی، تأمین تموم سرمایه لازم واسه اجرای طرحای تولیدی (صنعتی، معدنی، کشاورزی و ساختمانی) بازرگانی و خدماتی که به شکل شرکتای سهامی راه اندازی می شن و به وسیله یه یا چند بانک- بدون مشارکت افراد حقیقی یا حقوقی دیگه- انجام میشه. سرمایه گذاری مستقیم در مواردیه که افراد حقیقی و حقوقی راغب به مشارکت بابانک نباشندوسرمایه گذاری مورد نظر با اولویتهای برنامه پیشرفت اقتصادی تطبیق  کنه. (موسویان، فیروزآبادی، ۹۸،۱۳۸۷)

روش سرمایه گذاری مستقیم می تونه در تأمین مالی طرحای مهم و پایه ای کشور که دولت به جهت کسری بودجه توان تأمین مالی اونا رو نداره روش به درد بخور و موثری باشه و بدون مجبور آثار تورمی به رشد و پیشرفت اقتصادی کمک کنه. (موسویان،۱۳۸۰،۶۰)

 

۲-۹-۳ رابطه بین پیشرفت وسایل مالی اسلامی و پیشرفت اقتصاد

کارکرداصلی نظام مالی، تجهیز منابع و صورت ها پس اندازکنندگان و هدایت و تخصیص بهینه اونا به فعالیتهای اقتصادی سود رسون و دارای ارزش افزوده بالا می باشه. بین نظام مالی هر کشور و نظام تولید اون رابطه تنگاتنگی وجود داشته و کارکرد درست این دو نظام در رشد و پیشرفت اقتصادی نقش کلیدی داره. از طرف دیگه نظام مالی درست از تشکیل نقدینگی سرگردان جلوگیری کرده و بین عرضه و درخواست پول از یه طرف و عرضه و درخواست کالا و خدمات در جامعه ایجاد تعادل می کنه و ازاین روش از بروز تورم شدید جلوگیری می کنه.(رجایی، ۳۴۷،۱۳۸۵)

با مراجعه به سایتای تالار بورس کشورای پیشرفته توجه می شه که این کشورها از زیادی وسایل مالی دارن و به خاطر همین حجم مبادلات و سرعت گردش صورت ها نقد بالایی دارن.پس تعداد خیلی از مردم به طرف خرید و فروش و مبادله به کمک وسایل مالی جهت داده می شن و با پیشرفت دادوستد،سطح اشتغال زیاد می شه و به دنبال اون فقر کم میشه.

بازارها همیشه روبه گسترش و سخت تر شدن هستن. نهادهای مالی به جهت حفظ باقی موندن و کسب مزیت رقابتی لازمه که نوآوری داشته باشن. و با در نظر گرفتن نیازای رو به رشد و متفاوت این روزا، باید نوآوری به خرج داد و شکلای جدیدی از وسایل مالی اسلامی رو ارائه کرد اما ممنوع بودن ربا و بهره باعث از دور بیرون شدن خیلی از وسایل مشتقه و وسایل مالی شده،اما وسایل مالی اسلامی  می تونه جانشین مناسبی واسه وسایل مالی غربی باشن.( عمید ۱۳۷۱)

 

۲-۹-۴ تبدیل به اوراق بهادار کردن داراییها

یکی از روشهای مهم پروسه تأمین مالی، تبدیل به اوراق بهادار کردن دارایی هاس.در این روند  یه شرکت تأمین سرمایه، مجموعه ای از دارایی های مالی رو جمع بیاری و اوراق بدهی رو واسه تأمین مالی مجموعه مورد نظر، به سرمایه گذاران خارجی می فروشد.  یکی از وسایل مالی مهم و کارا واسه پروسه تبدیل به اوراق بهادار کردن داراییا، اوراق قرضهه. به شکل ساده،تأمین مالی از راه اوراق  قرضه اینگونه س که بنگاه اقتصادی سرمایه لازم خود رو مستقیما از مردم قرض میگیره و در زمانهای مشخص بهره اون قرض رو می پردازه و در سررسید اصل قرض رو باز پس میده.

همونجوری که از نام قانون عملیات بانکداری بدون ربا بر میاد، هدف اصلی تصویب و اعمال این قانون حذف ربا از سیستم مالی و بانکی کشور و تطبیق اون با شرعه واز سویی دیگه، اوراق قرضه این روزا یکی از وسایل مالی خیلی با اهمیته که فقط در پروسه تأمین مالی به کار نمی ره، بلکه خرید و فروش اوراق قرضه دولتی بوسیله بانک مرکزی، از وسایل مهم واسه اعمال سیاستهای پولی از راه عملیات بازار بازه. اما با در نظر گرفتن ربوی بودن اوراق قرضه باید جای گذینی واسه اون پیدا کرد مثل صکوک.

 

۲-۹-۴-۱ صکوک

صکوک، یه جور از اوراق بهادار اسلامیه و ابزاری مناسب به عنوان جانشین اوراق قرضه حساب می شه. این اوراق با درگیر کردن یه دارایی مشخص فیزیکی و به میان آوردن قراردادهایی مثل اجاره و مضاربه منطبق با قانون بانکداری بدون رباه.

تعریف سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی (AAOIFI) از صکوک یعنی:گواهی هایی با ارزش اسمی برابر که بعد از تموم شدن عملیات پذیره نویسی، نشون دهنده پرداخت مبلغ اسمی مندرج در اون به وسیله خریدار به ناشره و دارنده اون مالک یه یا مجموعه ای از دارایی ها، منافع حاصل از دارایی و یا ذی نفع یه پروژه یا یه فعالیت سرمایه گذاری خاص می شه.

جدول شماره ۲-۱:شکل های جور واجور صکوک

صکوک مشارکت صکوک اجاره
صکوک مضاربه صکوک مالکیت منافع داراییهای که در آینده شناخته می شه
صکوک نماینده سرمایه گذاری صکوک مالکیت منافع داراییهای موجود
صکوک مزارعه صکوک مالکیت منافع داراییهایی که در آینده ساخته می شن
صکوک مساقات صکوک سلم
صکوک سرویس دهی صکوک استصناع
صکوک حق امتیاز صکوک مرابحه

عوامل موفقیت وسیله مالی

وقتی که یه وسیله جدید مالی تو یه محیط اقتصادی خاص معرفی می شه واسه موفقیت احتیاج به عواملی داره. این عوامل موفقیت عبارتند از: قانونی بودن، کارا بودن و مقبول واقع شدن

در مورد استقبال بنگاههای خواهان تأمین مالی از این اوراق هم میشه گفت با در نظر گرفتن کم هزینه بودن و بازخرید نکردن این اوراق قبل از زمان سررسید، استقبال خوبی از این اوراق صورت می گیره. علاوه بر اینکه انتشار اوراق بهادار، مثل صکوک اجاره، دلیل می شه که شرکت مربوطه با شرکای جدید روبرو نباشه و در مقابل پولی که از راه فروش صکوک دشت می کنه، مجبور نیس که بقیه رو در بخش مدیریت خود دخالت بده. هم اینکه، در مواردی از قوانین کشورای جور واجور، بهره های پرداختی به صاحبان اوراق بهادار شرکت، جزء هزینه های شرکت حساب میشه و از درآمدهای اون کسر می شه. در نتیجه، مالیات پرداختی شرکت کمتر هستش. (ارسلان طریقی ۲۰۰۴)

در مورد استقبال سهامداران شرکتهای حاضر در بورس واسه انتشار اوراق صکوک هم میشه گفت: تا وقتی که اندازه سودآوری شرکت در مقابل سرمایه مورد به کار گیری اون، از اندازه بهره اوراق صکوک بیشتر باشه، به کار گیری راه انتشار اوراق صکوک واسه تأمین مالی، سود شرکت رو زیاد می کنه، پس اگر از دیدگاه سهامداران، انتشار اوراق صکوک با شرایط یادشده خطری رو واسه شرکت در ورنداشته باشه، ارزش سهام شرکت در بازار رو به فزونی میذاره و به دنبال اون ارزش بازاری شرکت افزایش می یابد. این موضوع، مورد علاقه و خواست سهامدارانه.

هم اینکه، صکوک می تونه ابزاری کارا واسه سرمایه گذاری باشه. رفتار قیمتی صکوک متفاوت از اوراق قرضۀ متعارفه، به خاطر همین اگه تو یه سبد سرمایه گذاری قرار گیرد، به دلیل تنوع سازی و هم به دلیل رفتار قیمتی متفاوت، خطر رو کم می کنه. هم اینکه اوراق صکوک وسیله ای مناسب و در دسترس واسه هدایت نقدینگی سرگردان جامعه به طرف سرمایه گذاری  مولده.(ارسلان تاریک ۲۰۰۴)

خصوصیات صکوک

با در نظر گرفتن توضیحات قسمت قبل میشه به طور خلاصه گفت:

۱- صکوک ابزاری جدید، آزمون شده و مناسب واسه پروسه تأمین مالی، هم واسه شرکتهای دولتی و هم واسه شرکتهای غیر دولتی، است.

۲- صکوک می تونه به عنوان ابزاری مکمل و یا جانشین اوراق مشارکت واسه کنترل نقدینگی باشه.

۳- صکوک ابزاری قانونی، مقبول و کارآه که امکان به کار گیری اون در ایران فراهمه، هر چند احتیاج به جفت و جور کردن پایین ساختهایی داره که به طور خلاصه عبارتند از:

الف: استاندارد کردن داراییای مورد به کار گیری در صکوک و پروسه آزمایش اونا

ب: آسون کردن امور مربوط به منتشر کردن و رتبه بندی اوراق صکوک و ایجاد مؤسسات رتبه بندی

ج: ایجاد بازار ثانویه مناسب واسه خرید و فروش اوراق صکوک و آسون کردن نقد شوندگی اونا.

پس دولت می تونه با یه برنامه ریزی مناسب و با زمینه سازی واسه به کار گیری این وسیله جدید مالی، قدم مهمی در اجرای قانون بانکداری بدون ربا برداره. هم اینکه به کار گیری این وسیله جدید مالی می تونه رفع کنندۀ خیلی از مشکلات مربوط به تأمین مالی بنگاههای اقتصادی باشه، که همه این موارد از وظایف ذاتی دولت اسلامی واسه رسیدن به پیشرفت ای پایداره.(عبدالحمید، ۱۳۸۷)

 

 

دانلود پایان نامها با موضوع بانکداری اسلامی