بررسی اثربخشی درمان اجتماع مدار بر کارکردهای اجرایی، حافظه شرح‌حال- قسمت 5


می‌کنند، هیجاناتشان را کنترل می‌کنند، با دیگران تعامل و ارتباط برقرار می‌کنند و اینکه چگونه خودشان و دنیا را درک و تجربه می‌کنند، مصرف‌کنندگان مواد اگرچه ازنظر ویژگی‌های شناختی، رفتاری، عاطفی، اجتماعی، بین فردی و … که از منابع زیستی روانی، اجتماعی ناشی می‌شود متفاوت هستند ولی غالب آن‌ها ویژگی‌های گوناگون شناختی را همراه با مشکلات مصرف و سبک زندگی نشان می¬دهند این ویژگی‌ها به‌صورت عمده عبارت‌اند از فقدان آگاهی، مشکل در تصمیم‌گیری و حل مسئله می‌شود اینکه افراد چگونه رفتار می‌کنند، هیجاناتشان را کنترل می‌کنند، با دیگران تعامل و ارتباط برقرار می‌کنند و اینکه چگونه خودشان و دنیا را درک و تجربه می‌کنند، مصرف‌کنندگان مواد اگرچه ازنظر ویژگی‌های شناختی، رفتاری، عاطفی، اجتماعی، بین فردی و … که از منابع زیستی روانی، اجتماعی ناشی می شودمتفاوت هستند ولی غالب آن‌ها ویژگی‌های گوناگون شناختی را همراه با مشکلات مصرف و سبک زندگی نشان می‌دهند این ویژگی‌ها به‌صورت عمده عبارت‌اند از فقدان آگاهی، مشکل در تصمیم‌گیری و حل مسئله، قضاوت پایین، فقدان مهارت‌های حل مسئله و مهارت‌های اجتماعی، آموزشی، شغلی و بین فردی و بعضاً ناتوانی در یادگیری (کلینکه، ترجمه محمدخانی، 138۸).
۲-۵-۵- دیدگاه درمان اجتماع مدار به بهبودی و زندگی سالم
دیدگاه موجود شامل فرضیات، عقاید و مفاهیم مشترکی است که تشکیل‌دهنده ایدئولوژی با دیدگاه درمان اجتماع مدار به زندگی اجتماعی و شخص سالم را تشکیل می‌دهد این آموزه‌ها اصطلاحاً زندگی سالم و درست نامیده می‌شود خردمندی و هوشیاری در زندگی به‌عنوان یک پیش‌نیاز برای یک زندگی معقولانه می‌باشد و درست زندگی کردن، نیاز به هوشیاری دارد این مفهوم به معنای ثابت ماندن در خصوص اصول پذیرش‌شده اجتماع، شرکت مداوم در برنامه روزانه، گروه‌ها، جلسات، کار و وظایف آموزشی است و رعایت بایدونبایدها جهت ایجاد یک محیط آرام با رعایت اصول بهداشتی برای اجتماع و خود ضروری است (های، ۲۰۱۵).
برای اینکه ارزش‌های اجماعی پذیرفته شوند باید نوع و شدت همه رفتارها، احترام، توافق‌ها و … طبق یک اصول مشخص باشد و پذیرفتن این‌ها، اموری مثل درستکاری، اعتماد، احساس مسئولیت و … در اجتماع را شامل می‌شود که سبک زندگی و خصوصیات تغیر یافته را مشخص می‌کند (علی پور نیاز و همکاران، 1388).
آموزه‌های زندگی درست با نگرش درمان اجتماع مدار به فرد بهبودی مربوط است، ثبات و تداوم زندگی درست در درمان اجتماع مدار، دقیقاً بازندگی مختل شده معتادان در ارتباط است به‌ویژه زندگی سالم یا هم نوعان سالم، تجربیات روزمره‌ای از خودکنترلی را فراهم می‌آورد؛ یعنی برای کسانی که فاقد کنترل بوده‌اند این ارزش‌های زندگی درست برای بهبودی ضروری است. مصرف‌کنندگان مواد یا فاقد ظرفیت برای زندگی منظم بوده‌اند و یا اینکه هرگز یک سبک زندگی منظم را تجربه نکرده‌اند منابع زندگی درست متغیر است و چندین نوع آن به‌طور مستقیم و غیرمستقیم قابل‌دسترسی است که به منابعی چون نوشته‌های اخلاقی، مذهبی و کتب آسمانی و … مربوط می‌شود این اصول و عقاید به‌صورت رسمی و غیررسمی در برنامه‌ها، نوشته‌های روی دیوار، متون و … تکرار می‌شوند (خزائلی، ۱۳۸۰).
۲-۵-۶- رویکرد اجتماعی در درمان اجتماع مدار
در این رویکرد اجتماع به‌عنوان رویکرد درمانی، با همه آموزه‌ها و عناصر فرهنگی‌اش معرفی‌شده است این عناصر شامل 4 جزء بافت‌های اجتماعی، انتظارات اجتماع، ارزیابی‌ها و پاسخ‌های اجتماعی است (دی لئون، به نقل از ابراهیمی، 1381). ارزیابی‌ها و پاسخ‌های اجتماع، برحسب انتظارات اجتماع برای عملکرد، مسئولیت‌پذیری، خودارزیابی و خودمختاری در هر مرحله درمان است. در مراحل اولیه برنامه، مقیم در معرض منابع اجتماع، افراد و فعالیت‌ها قرارمی گیرد تا یاد بگیرد چگونه از این منابع برای تغییر خود استفاده کند. در مراحل بعدی، فعالیت‌ها و عناصر اجتماع ممکن است به‌صورت راهکارهایی برای آزمایش و پایش فرد در هر زمینه از انتظارت اجتماع باشد همچنین پاسخ‌های اجتماع، نمایانگر انتظارات و ارزیابی‌هایش در طول درمان است و بنابراین رفتارهایی که ممکن است در مراحل اولیه برنامه قابل‌توجه باشند شاید در مراحل بعد پذیرفته شوند و پاسخ‌های منفی اجتماعی را به دنبال داشته باشند این پاسخ‌ها طراحی می‌شوند تا تغییر خود را افزایش دهند و در حقیقت اعضا رشد فردی خود را وقتی نشان می‌دهند که پاسخ‌های منفی یا مثبت اجتماع را به‌صورت فرصت‌های یادگیری برای افزایش تغییرات خود بکار گیرند عنصر جوهری رویکرد درمان اجتماع مدار، اجتماع است اجتماع هم روش تغییر را ایجاد می‌کند. این عنصر اجتماع است که درمان اجتماع مدار را از سایر رویکردهای بازتوانی معتادان و اختلالات مربوط به آن متمایزمی کندو این استفاده از اجتماع به‌عنوان روش است که درمان اجتماع مدار را از دیگر شکل‌های اجتماع جدا می‌کند (ساکس، ۲۰۱۲). هدف ویژه درمان اجتماع مدار، درمان اختلالات فرد است اما هدف عمده آن تغییر سبک زندگی و هویت فردی است و برای رسیدن به این هدف درمان اجتماع مدار از اجتماع به‌عنوان روش استفاده می‌کند (دی لئون به نقل از ابراهیمی،1381).
۲-۵-۷- عناصر درمانی و آموزش
کار، یکی از مهم‌ترین بخش‌های مدل درمانی درمان اجتماع مدار است. درواقع نشانه مهم محیط اجتماعی درمان اجتماع مدار، شور و شوق‌وذوق در فعالیت‌های کاری است… مقیاس آگاهانه و هوشیار، به گروه‌هایی می‌روند که باید کار انجام دهند و بدین سبب نگرش مثبت و خلق خویی را نشان می‌دهند و به فعالیت‌هایی مانند کمک کردن می‌پردازند (تودر به نقل از اسمیت و همکاران، ۲۰۰۶).
۲-۵-۷-۱- سرپرست‌ها و همتاها در درمان اجتماع مدار
درمان اجتماع مدار های معاصر، سازمان‌های پیچیده‌ای هستند که شامل بسیاری از مسائل و عملکردهای مختلف است بنابراین این کارمندان درمان اجتماع مدار ترکیبی از متخصصان تیمی و فردی هشتند که درمجموع متنوعی از موقعیت‌های بالینی، مدیریتی، اجرایی و خدمات حمایتی مشغول بکار هستند همچنین همتاها عامل اولیه تغییر هستند مقیمان در بخش‌های مختلف اجتماعی و روابط بین فردی، واسطه‌های اجتماعی شدن و فرایند درمان هستند. همتاها عضویت اصلی اجتماع را تشکیل می‌دهند و سلسله‌مراتب همتاها عامل اصلی سازمان اجتماعی درمان اجتماع مدار است (علی پورنیاز و همکاران،1388).
۲-۵-۸- مراحل برنامه
در درمان اجتماع مدار مراحل برنامه، بیشتر خاص تغییرات مورد انتظار را نشان می‌دهند وضعیت فرد را می‌توان برحسب نیم‌رخ‌های خاص در نقاط مختلف برنامه، توصیف کرد. مقیمانی که در یک اجماع برابر زندگی می‌کنند روی مراحل برنامه نیز کار می‌کنند مراحل برنامه به‌طور مستقیم فرایند تغییر را آشکار نمی‌سازند بلکه آن‌ها فرایند را برحسب حرکت فرد در ساختار سازمان‌یافته و فعالیت‌های طراحی شد ی برنامه نشان می‌دهند بنابراین مراحل برنامه نشان عبور فرد در فرایند یادگیری است (علی پورنیاز و همکاران،1388).
در درمان اجتماع مدار های اقامتی و درازمدت برنامه سه مرحله اصلی دارد:
1) مرحله آشنایی، استقرار یا جهت‌یابی 2) مرحله درمان 3) مرحله ورود مجدد یا ترخیص
۲-۵-۸-۱- مرحله آشنایی
جهت‌یابی بسته به‌تناسب طول دوره درمان اجتماع مدار، 21 تا 30 روز اول ورود به مرکز را مرحله استقرار می‌گویند هدف اصلی این مرحله جذب سریع فرد در اجتماع است اهمیت جذب سریع به‌واسطه وجود احساسات دوگانه و متضاد بیمار در اقامت طولانی‌مدت و احتمالاً ترک برنامه است. در این مرحله تقویت پیوند جویی و تغییرات فیزیکی و غیر بالینی و آشنایی با اصول اساسی درمان اجتماع مدار، مشارکت در برنامه و … بیشتر ملاک توجه قرارمی گیرد و ضمن رعایت تعادل در برنامه‌ها، نقش‌های حمایتی حتی در مشاوره‌های فردی نیز به لحاظ کاهش اضطراب و ایجاد نگرش مثبت به باقی ماندن در درمان، افزایش می‌یابد. انتظار می‌رود مقیم در مرحله جهت‌یابی بتواند رویه‌ها و خط‌مشی‌های، فلسفه برنامه و طرح کلی آن را یاد بگیرد، روابط مطمئنی با سایر مقیمان بخصوص سرپرست‌ها برقرار کند به ارزیابی شرایط و نیازهای خود بپردازد شروع به فهم ماهیت اختلال اعتیاد و خواسته‌های بهبودی کند به بهبودی تعهد آزمایشی داده و برای استمرار برنامه، تعهد پایداری دهد (خزائلی، ۱۳۸۰).
۲-۵-۸-۲- مرحله درمان
هدف اصلی مرحله درمان شناخت اهداف اجتماعی و روان‌شناختی وسیع است که اجتماعی شدن، رشد فردی و آگاهی روان‌شناختی از طریق همه فعالیت‌ها و منابع درمانی و اجتماعی دنبال می‌شوند. مرحله درمان شامل سه فاز است که با وضعیت مقیمان و زمان ماندن در برنامه بستگی دارد در این مراحل ازایش مشارکت کامل در همه فعالیت‌ها و بخش‌ها و فعالیت‌های گروهی و مشاوره‌های فردی بیشتر می‌شود و به‌تدریج با پیچیده‌تر شدن وظایف شغلی، امتیازها، پاداش‌ها، محتوای آموزش و … مفاهیم متنوع بهبودی وزندگی درست توسعه می‌یابد (خزائلی، ۱۳۸۰).
۲-۵-۸-۳- مرحله ورود مجدد
اهداف اولیه این مرحله، آسان کردن جدایی فرد از محیط اقامتی و انتقال موفق او به جامعه اصلی است این اهداف در دو فاز جدا از هم به‌صورت اقامتی مستمر و غیر اقامتی دنبال می‌شود در فاز اول اقامتی، هدف آماده کردن فرد برای جدا شدن سالم از اجتماع اقامتی است. در فاز بعدی ورود مجدد، هدف کامل کردن انتقال موفقیت‌آمیز از محیط اقامتی به جامعه و آسان‌سازی انطباق با دنیای خارج است هدف اساسی مرحله ورود مجدد و درمان اولیه این است که از مقیم کمتر محافظت می‌شود تا بتواند اهداف اجتماعی و روان‌شناختی خود را در دنیای بیرون از برنامه تحقق بخشد. برای این منظور آنچه را که فرد در درمان اجتماع مدار آموخته است با تمرین و ممارست عملی می‌نماید تا بتواند با خواسته‌های فراوان دنیای واقعی، بهتر روبرو گردد در این راستا مهارت‌های اجتماعی و روان‌شناختی موردنیاز برای سازش با جهان واقعی، مهارت‌های خود راهبردی، استقلال و … نقش اساسی‌تری دارند. همچنین در مواجهه با چالش‌های دنیای بیرون، مقیمان اجازه دارند ضمن حضور، از محیط حمایت‌شده درمان اجتماع مدار استفاده نمایند (خزائلی، ۱۳۸۰).
در فاز دوم ورود مجدد یا ترخیص، سازگاری یا انطباق بازندگی اجتماعی شامل یادگیری شناخت و آگاهی از مشکلات همراه باکار و روابط اجتماعی، توسعه و رشد یک شبکه روابط اجتماعی خوب و راهبردی و استفاده از اوقات فراغت و تفریحات است. تقویت و مهارت‌های زندگی روزانه شامل کارورزی و مهارت یافتن در موضوعاتی نظیر دخل‌وخرج، مهارت‌های فرزند پروری و بهداشت روانی است. حفظ هوشیاری و خردمندی در خارج از درمان اجتماع مدار شامل آموزش و مهارت‌آموزی درزمینه سازش با اجتماع و مقابله با شرایط و برانگیزاننده های مصرف مواد و الکل است حضور در جلسات آموزشی برای حفظ و ارتقای تغییرات سبک زندگی شدیداً تشویق می‌گردد (خزائلی، ۱۳۸۰).
۲-۵-۹- روش‌های درمان اجتماع مدار
در درمان اجتماع مدار همه فعالیت‌ها و تعاملات اجتماعی، باعث تسهیل بهبودی وزندگی درست می‌شود، بااین‌حال فعالیت‌های ساختار دار برنامه روزانه، به‌صورت روش در نظر گرفته می‌شود که به شیوه‌های خاص برای تأثیر روی فرد و کل اجتماع طراحی‌شده است این روش‌ها را می‌توان برای انطباق با اهداف اولیه، به‌صورت زیر سازمان‌دهی کرد:
راهبردهای بالینی و اجتماعی تشدید اجتماعی و غیر درمانی آموزشی
مدل فیزیکی و اجتماعی درمان اجتماع مدار
مدل درمان درمان اجتماع مدار، درواقع محیط اجتماعی و روان‌شناختی آن است هر جز این محیط، درکی از دیدگاه درمان اجتماع مدار را نشان می‌دهد و هرکدام از این اجزا برای انتقال آموزه‌های اجتماعی و تشویق پیوند و تغییر خود مورداستفاده قرار می‌گیرد درمان اجتماع مدار هم ازلحاظ فیزیکی و هم ازلحاظ برنامه، طراحی‌شده است تا تجربه مقیمان از اجتماع را در دوران اقامت، تقویت کند این تجربه از اجتماع است با همه ویژگی‌های امنیت، ثبات، پیش‌بینی، پذیرش و … که به‌تدریج تازه‌واردان را قادر می‌کند تا هویت قدیمی و روابط خود را بافرهنگ قدیمی مواد، کاهش دهند و آن‌ها را با پیوندهای جدید با افراد، ارزش‌ها و سبک زندگی درمان اجتماع مدار جایگزین کنند. در هنگام ورود به درمان اجتماع مدار، هیچ‌کس احساس حبس شدن در یک موسسه، بیمارستان یا حتی برنامه درمانی ندارد. از دیدگاه انسان‌شناسی، محیط اجتماعی درمان اجتماع مدار، بیشتر به یک روستای زنده و فعال شبیه است. تا یک موسسه یا شرکت خدماتی. از دیدگاه اجتماعی و روان‌شناختی می¬تواند درمان اجتماع مدار را از سایر موقعیت‌های آموزشی یا درمانی که محیط اجتماعی آن‌ها، مدل درمانی است، جدا کرد. عناصر عمده این مدل، سازمان اجتماعی و روابط اجتماعی است که تنها برای یک هدف یعنی بازگرداندن مجدد فرد به جامعه به کار گرفته می‌شود. خود معتادان در حال بهبودی، سازمان اجتماعی درمان اجتماع مدار را رشد می‌دهند (ساکس، ۲۰۱۲)
فعالیت‌های راهبری اجتماعی و بالینی شامل تشویق‌ها و امتیازها، تنبیه‌ها، امنیت و خانه پایی است این فعالیت‌ها، امنیت فیزیکی و روان‌شناختی محیط را تضمین کرده و باعث زندگی منظم و خلاق می¬شود فعالیت‌های تشدید اجتماعی شدن شامل چند جلسه گسترده است. جلسه صبح گاهی، جلسه خانگی و جلسه عمومی (در صورت نیاز). این جلسات درک مثبت افراد از اجتماع را آسان می‌کنند بنابراین قابلیت آموزش و درمانی دارند. فعالیت‌های درمانی آموزشی، شامل گروه‌های مواجهه، وارسی و گروه‌های آموزشی است (علی پور 1388).